Broodnodig*

Voedsel is meer dan alleen iets wat je eet. Het roept herinneringen op en biedt troost, draagt rituelen met zich mee en vertelt verhalen over migratie, klasse en zorg. Eten is een van de eerste manieren waarop we een relatie aangaan met anderen en het verweeft ons met alles wat leeft en sterft. Via voedsel en eten nemen we de wereld in ons op.

In Broodnodig. Van land, naar keuken en tafel onderzoekt Stedelijk Museum Schiedam samen met curator Rawad Baaklini en researcher Lieneke Hulshof hoe voedsel ons verbindt met land, arbeid, rituelen en herinneringen. Aan de hand van drie thema’s, Land, Keuken en Tafel, laten hedendaagse en gerenommeerde kunstenaars zien hoe voedsel verweven is met macht, migratie, zorg en culturele identiteit. Met ruim zeventig werken van vijftig verschillende kunstenaars, variërend van schilderijen, sculpturen, foto’s en video-installaties, komen hun persoonlijke verhalen tot leven. Zo tekent kunstenaar Samah Shihadi haar familie tijdens het bereiden van graan, een traditie die nauw verbonden is met het dagelijks leven in Noord-Palestina. En filmmaker Jos van de Putter legt het leven op de boerderij van zijn ouders vast, als laatste herinnering aan een beeld van Nederland dat langzaam verdwijnt.

Martha Rosler, Semiotics of the Kitchen, 1975, met dank aan Martha Rosler en Electronic Arts Intermix (EAI), New York

In de kern gaat de tentoonstelling over de ontmoeting tussen ingrediënten en de mensen die ze verbouwen, bereiden, serveren en eten. Want eten is meer dan voeding alleen: het draagt herinneringen, zorg, aandacht en verbondenheid in zich. Uiteindelijk zegt voedsel iets over wie wij zijn als mens.

Anne de Haij, directeur Stedelijk Museum Schiedam: “Kunst en voedsel zijn van oudsher nauw met elkaar verbonden. In deze tentoonstelling zien we smakelijke sinaasappels, wildgerechten, ijsjes en kebab. Maar elk kunstwerk staat voor zoveel meer: het draagt een verhaal of emotie van een hele gemeenschap in zich.”

Rawad Baaklini, curator: “Eten betekent veroordeeld zijn tot proeven. Hetzelfde geldt voor kunst. In beide gevallen vraagt elke ontmoeting ons om te oordelen, te verlangen, te herinneren en ons standpunt te bepalen.”

Zina Saro-Wiwa, Dorcas Eats Roasted Snails and Drinks Maltina, uit de serie ‘TABLE MANNERS S2’ (2019), video, met dank aan de kunstenaar

Dat voedsel aanleiding geeft tot hartverwarmende verhalen staat buiten kijf. Maar hoe geef je zulke verhalen een plek binnen een tentoonstelling? Hoe klinken ze door in hedendaagse kunstwerken, en hoe kunnen ze ons met een nieuwe blik naar historische werken laten kijken?

Broodnodig brengt kunst samen die de emotionele kracht van voedsel zichtbaar maakt en de relatie verbeeldt tussen mensen, dieren en alles wat hen voedt. De tentoonstelling ontvouwt zich in drie hoofdstukken.

Astrid van Nimwegen, A Few Mornings, an Evening, 2024, film, videoprojectie, 71 min (HD / 25fps), Met dank aan de kunstenaar

Land – de basis van ons eten
Het lome, maar harde leven op een mistige boerderij, de noeste koppen van boeren, maar ook de harde realiteit van industrialisering en de gevolgen voor land en dier. Het hoofdstuk Land richt zich op de mensen, dieren en landschappen die aan de basis staan van ons eten. De werken tonen hoe landbouwtradities verdwijnen, hoe dieren worden gereduceerd tot objecten en hoe mens en dier in gedeelde ecosystemen leven.

Keuken – Arbeid, zorg en verzet
Het dienstmeisje, dat altijd stilletjes op de achtergrond staat. Het bereiden van eten in een warme, huiselijke keuken of op de grond met veel vrouwen tegelijk. De wijze waarop mensen met veel zorg en aandacht of juist op industriële wijze het vlees bereiden. In het tweede hoofdstuk Keuken verschuift de aandacht naar de bereiding van voedsel. Wie kookt er, wie zorgt en wie verricht het werk ​ ─ ​ en onder welke omstandigheden ─ zowel in de ambachtelijke, huiselijke keuken als in de grootschalige, industriële keuken?

Tafel – Rituelen, macht en gedeelde verhalen
Aan tafel genieten we, ontmoeten we bekenden en onbekenden, en vieren we het leven. Of is het niet altijd zo rooskleurig? De tafel is net zo goed een samenkomst van ingesleten familiedynamiek, pijnlijke herinneringen en groepsvorming, die sommigen ook buitensluit. Het hoofdstuk Tafel richt zich daarom op eten als sociaal ritueel. Wie zit aan tafel, wie bepaalt de regels en welke herinneringen worden gedeeld?

Kunstenaars uit alle windstreken en tijden
Broodnodig presenteert werk van kunstenaars uit alle windstreken en door de kunstgeschiedenis heen. De deelnemende kunstenaars zijn: Anna Abrahams, Arash Fakhim, Arjan van Helmond, Astrid van Nimwegen, Bertien van Manen, Camille Henrot, Chaïm Soutine, Charley Toorop, Co Westerik, Daniela Ortiz, Eleye Boerenkamps, Esiri Erheriene-Essi, Francesca Scalisi & Mark Olexa, General Idea, Gijs Assmann, Hadassah Emmerich, Hala Tawil, Ina van Zyl, Ishtar Hsu, Janis Rafa, Johannes Schwartz, Jos de Putter, José Carmona, Kasper Bosmans, Magali Reus, Martin Parr, Martha Rosler, Maurice Scheltens, Mika Rottenberg, Najla El Zein, Natascha Zaludovà, Pieter Bruegel de Oude, Piet Mondriaan, PolakVanBekkum, Rayyane Tabet, Rembrandt, Richard Billingham, ​Samah Shihadi, Scheltens & Abbenes, Serge Kliaving, Sophie Calle, Stéphanie Saadé, Ster Borgman, Suze Robertson, Tarik Kiswanson, Walid Raad, Willem Bastiaan Tholen, Yassine Ben Abdallah, Ymane Fakhir, Zhanna Kadyrova, Zeger Reyers en Zina Saro-Wiwa.

De groep chefs samen met de curator en researcher, foto Meinke ten Have, 2026

Een tentoonstelling die begon in de keukens, rond tafels en met gesprekken
Toch ligt de start van de tentoonstelling niet alleen bij de kunstwerken. De expositie begon in keukens, rond tafels en met gesprekken. Onder begeleiding van curator Rawad Baaklini en researcher Lieneke Hulshof, kwamen acht chefs – met diverse culturele en professionele achtergronden – samen om hun kennis te delen: Patricio Vomend (eigenaar restaurant Masa, Rotterdam), Nadia Zerouali (chef en tv-persoonlijkheid), Manuela Gonçalves Tavares (chef Nieuwe Instituut Rotterdam), Cesar Majorana (wijninfluencer), Micheline Nahra (chef and food designer), Thirza Prak (botanisch expert, wildplukker), Naiara Sabandar (chef restaurant Oficina) en Jason Tjon Affo (kookboekenauteur).

Samen spraken ze over wat voedsel, én het bereiden van voedsel voor hen betekent. Over brood dat elke dag met zorg werd gebakken en gedeeld met nieuwe buren. Over de helende soep van oma als je je niet lekker voelde. Over snoepgoed dat stiekem onder het bed werd verstopt. Over de geur van aardbeien die doet denken aan seizoenswerk. Over de nostalgie van verse melk, rechtstreeks van de boerderij. Over empanada’s waarvan de geur je terugbrengt naar je kindertijd. Die gesprekken vormden de basis voor de tentoonstelling en de selectie van de kunstwerken.

Broodnodig – Van land, naar keuken en tafel is mede mogelijk gemaakt vanuit de Basisinfrastructuur voor regionale musea van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Beeld bovenin: stilleven, foto Meinke ten Have, 2026