Vanaf 14 november presenteert Stedelijk Museum Schiedam een solotentoonstelling van de Palestijnse kunstenaar Susanne Khalil Yusef (1984). Voor deze zolderpresentatie met de titel أتذكر المفتاح I remember the key werkte ze samen met de Palestijnse gemeenschap in Schiedam en Vlaardingen. Herinnering, ontheemding, verbondenheid en de vraag wat wordt bewaard en wat wordt vergeten, vormen de rode draad in een serie nieuwe werken.
De familie van Susanne Khalil Yusef werd in 1948 gewelddadig verdreven uit hun stad Jaffa door Europese settlers. Vanuit haar eigen familiegeschiedenis onderzoekt de kunstenaar wat het betekent om verspreid over de wereld te leven, en hoe herinneringen en het gemis aan een thuis van generatie op generatie worden doorgegeven.

Susanne Khalil Yusef in haar atelier, foto Studio Another Day, 2026
Huissleutel zonder huis
Ter voorbereiding op haar tentoonstelling in Stedelijk Museum Schiedam organiseerde Yusef drie co-creatiesessies met mensen uit de Palestijnse gemeenschap in Schiedam en Vlaardingen. Tijdens deze bijeenkomsten werd gesproken over gedeelde ervaringen en herinneringen en de vraag wat mensen meenemen uit een land dat ze hebben verlaten. Opvallend vaak kwamen sleutels ter sprake. Een sleutel kan immers een tastbare herinnering aan een huis zijn, ook als dat huis er niet meer is. De sleutel die van generatie op generatie wordt doorgegeven is een symbool voor Palestina en van daaruit ontstond ook de titel van de tentoonstelling: I remember the key.
Een toren van keramiek en glas
Een van haar nieuwe werken is een toren van keramiek en glas, gebaseerd op de traditionele zeepstapels uit Nablus. In deze stad wordt al duizenden jaren op ambachtelijke wijze olijfoliezeep gemaakt. Yusef snijdt met de hand de kleiblokken net zoals dat vroeger gebeurde met de zeepblokken in Nablus. Daarnaast maakt ze ook zeepvormen uit transparant glas. Zo is deze toren opgebouwd uit twee materialen, glas en keramiek, die verwijzen naar dorpen die nog bestaan (ondoorzichtig keramiek) en dorpen die door verwoesting zijn verdwenen (doorzichtig glas). De toren verwijst daarmee naar plaatsen die niet meer bestaan en het risico lopen uit het collectieve geheugen te verdwijnen. Het werk roept vragen op over verlies, herinnering en het recht op een plek om te wonen, te leven en op te groeien.

Geglazuurde tegels,Susanne Khalil Yusef, foto Studio Another Day, 2026
Samenwerking met Palestijnse gemeenschap in Schiedam en Vlaardingen
Een ander nieuw werk van Yusef bestaat uit een sokkel, bekleed met geglazuurde tegels, die wordt gedragen door bronzen Handala’s. Een Handala is een Palestijns stripfiguur van tekenaar Naji al Ali: hij tekende een tienjarig kind dat met zijn handen op de rug staat en symbool is geworden voor hoop, verzet en het verlangen naar een toekomst.
De tegels zijn gemaakt tijdens de co-creatiesessies met de Palestijnse gemeenschap in Schiedam en Vlaardingen. Sommige deelnemers zijn al drie generaties weg uit Palestina, anderen kwamen pas recent naar Nederland. Door samen te werken aan de tegels ontstond een vorm van verbondenheid en saamhorigheid rondom een verborgen pijn. Tijdens de sessies mocht deze pijn gedeeld worden en juist zichtbaar zijn.
De deelnemers maakten in de sessies onder meer een tijdlijn met verschillende objecten. Elk voorwerp was een fysieke herinnering aan hun thuis in Palestina. De gesprekken gingen ook over wat wordt herinnerd en wat juist dreigt te worden vergeten. Deze nieuwe installatie van Yusef vormt zo een tastbare verbeelding van een collectief geheugen.
De samenwerking met de Palestijnse gemeenschap sluit aan bij de geschiedenis van de regio. In 1963 kwamen vijfenzestig mannen uit de Palestijnse stad Nablus naar Vlaardingen om tijdelijk te werken in de Romi-margarinefabriek. Toen in 1967 de Zesdaagse Oorlog uitbrak, konden zij niet meer naar huis. Nadat zij hun gezinnen naar Nederland hadden gehaald, ontstond een Palestijnse gemeenschap in Vlaardingen en omgeving die momenteel de grootste Palestijnse gemeenschap is in Nederland.

Co-creatie bijeenkomst in Museum Vlaardingen, 2026, foto Ahmad (Photo’s Master Studio)
Herinneringen in textiel
Ook in twee nieuwe wandkleden, die Yusef produceert in het TextielLab in Tilburg, speelt de Handala een rol. Deze werken zijn gebaseerd op een graffiti-muurschildering die zij maakte samen met Palestijnse vrienden, waarin een proces van heling en samenkomen centraal stond. Wat wordt vergeten en welke verhalen blijven bestaan? Een wandkleed ontstaat langzaam en vraagt geduld en precisie. Het ontwerp wordt eerst omgezet in een patroon dat vervolgens in de weefmachine draad voor draad wordt opgebouwd. Die traagheid past bij de tentoonstelling, waarin Yusef nadrukkelijk ruimte wil bieden voor verstilling en reflectie.

Susanne Khalil Yusef, Productie wandkleden in TextielLab Tilburg, foto Josefina Eikenaar, 2026
Aankoop kunstwerk ‘Wij willen leven’
Op 10 oktober 2023 verwierf Stedelijk Museum Schiedam بدنا نعيش (We want to live) van Yusef voor de collectie. Dit werk bestaat uit Arabische letters die in glas zijn geblazen naar het handschrift van een vriend van de kunstenaar in Gaza. De woorden betekenen ‘wij willen leven’ – een uitspraak die Yusef en haar vrienden vaak gebruikten wanneer zij spraken over het geweld en onrecht dat Palestijnen al decennialang treft. Met de aankoop sprak het museum zich uit tegen het immense leed in Palestina. Het werk hangt sindsdien in het trappenhuis van het museum en is, drie jaar later, helaas nog altijd actueel.
Over Susanne Khalil Yusef
Susanne Khalil Yusef (1984) maakt kleurrijke, grootschalige installaties waarin ze verschillende media combineert, waaronder muurschilderingen, keramiek, textiel en beeldhouwkunst. Haar werk oogt op het eerste gezicht vaak helder en speels, maar daaronder schuilen verhalen over verlies, gevaar en ontheemding. Haar eigen familiegeschiedenis en de geschiedenis van Palestina vormen daarbij een belangrijk vertrekpunt. Lees hier meer over haar professionele achtergrond.
Samenwerking Museum Vlaardingen
Vanaf 22 november presenteert Museum Vlaardingen Denken aan thuis.Verhalen van Palestijnse Vlaardingers. Aan de hand van persoonlijke verhalen, herinneringen en voorwerpen uit het dagelijks leven laat deze tentoonstelling zien hoe Palestijnse Vlaardingers een nieuw bestaan opbouwen en wat ‘thuis’ voor hen betekent. Het vertrekpunt is de komst van 65 Palestijnse mannen die tussen 1961 en 1963 vanuit Nablus naar de Vlaardingse ROMI-fabriek kwamen. Na de Zesdaagse Oorlog van 1967 konden zij niet meer terugkeren en bouwden zij hier een permanent bestaan op. Zij legden de basis voor de grootste Palestijnse gemeenschap van Nederland, die vandaag de dag circa 5.000 mensen telt. Ondanks deze lange geschiedenis is deze gemeenschap in het stadsmuseum tot nu toe nauwelijks zichtbaar geweest.
Stedelijk Museum Schiedam en Museum Vlaardingen zetten met beide tentoonstellingen de persoonlijke verhalen en ervaringen van de Palestijnse gemeenschap in de regio centraal. Samen bieden ze podium aan een gemeenschap, die al generaties lang onderdeel is van de lokale samenleving.
Pilotprogramma ArtBase
Deze tentoonstelling maakt deel uit van ArtBase. ArtBase is een inhoudelijke samenwerking tussen Stedelijk Museum Schiedam, SCHUNCK Heerlen en ArtBase Terneuzen. Het doel is een landelijk netwerk te realiseren van musea en kunstinstellingen, om regionale kunstenaars een podium te bieden en hedendaagse kunst in elke regio toegankelijk te maken. ArtBase is een pilotprogramma voor 2025-2027, mogelijk gemaakt door het Mondriaan Fonds.
Curator van de tentoonstelling is Inez Piso-Tuncay.
Beeld bovenin: Susanne Khalil Yusef in haar atelier, foto Studio Another Day, 2026