Susanne Khalil Yusef*

Vanaf 14 november presenteert Stedelijk Museum Schiedam nieuw werk van de Palestijnse kunstenaar Susanne Khalil Yusef (1984). Op 10 oktober 2023 verwierf het museum het werk بدنا نعيش (We want to live) van Yusef voor de collectie. Een statement, waarmee Stedelijk Museum Schiedam zich als een van de eerste musea in Nederland uitsprak tegen het immense en al decennia durende onrecht jegens de Palestijnen. Nu krijgt Yusef de uitnodiging om nieuw werk te maken voor een van de zolderruimtes van het museum. Daarvoor werkt zij samen met de grote Palestijnse gemeenschap in de regio.

Kunstenaar Susanne Khalil Yusef (1984) liet in 2021 Arabische letters in glas blazen, in het handschrift van een goede vriend van haar uit Gaza. De letters vormen de zin ‘wij willen leven’; een tekst die onder Yusef en haar vrienden vaak werd gezegd als het ging over de vreselijke gebeurtenissen die de Palestijnen al decennia moeten ondergaan. De familie van Susanne Khalil Yusef zijn geweldadig verdreven uit hun stad Jaffa in 1948. Met haar werk hoopt ze inzicht te geven in de positie van Palestijnen, verspreid over de wereld en verdeeld in verschillende generaties diaspora’s. Stedelijk Museum Schiedam verwierf het werk op 10 oktober 2023 en sprak zich daarmee stevig uit tegen het immense leed in Palestina. Het werk hangt sindsdien in het trappenhuis van Stedelijk Museum Schiedam. Nu, drie jaar later, is het werk helaas nog even relevant. De in glas geblazen woorden van Yusef herinneren ons eraan dat het belangrijk is niet weg te kijken. Ieder mens heeft het recht om te leven.

Cocreatiesessie met Susanne Khalil Yusef, foto Ahmad Kellia, Photos Master studio, 2026

Voor haar zolderpresentatie in 2026 zal Yusef nieuw werk maken, geïnspireerd op gesprekken en co-creatiesessies met de Palestijnse gemeenschap in de regio Schiedam en Vlaardingen. De gemeenschap is hier zo groot omdat in 1963 vijftig gastarbeiders uit de Palestijnse stad Nablus tijdelijk kwamen werken in de Romi-margarinefabriek in Vlaardingen. Wanneer in 1967 de Zesdaagse Oorlog uitbreekt en hun land bezet wordt door Israël, kunnen ze niet meer terug naar huis. Noodgedwongen halen de werknemers hun gezinnen over naar Nederland. Zo ontstaat er een Palestijnse gemeenschap in Vlaardingen en omgeving, die er nog steeds woont.

Huissleutel zonder huis
Ter voorbereiding op haar tentoonstelling in Stedelijk Museum Schiedam organiseerde Yusef drie co-creatiesessies met mensen uit de Palestijnse gemeenschap in Schiedam en Vlaardingen. Tijdens deze bijeenkomsten werd gesproken over gedeelde ervaringen en herinneringen en de vraag wat mensen meenemen uit een land dat ze hebben verlaten. Opvallend vaak kwamen sleutels ter sprake. Een sleutel kan immers een tastbare herinnering aan een huis zijn, ook als dat huis er niet meer is. De sleutel die van generatie op generatie wordt doorgegeven is een symbool voor Palestina en van daaruit ontstond ook de titel van de tentoonstelling: I remember the key.

Een toren van keramiek en glas
Een van haar nieuwe werken is een toren van keramiek en glas, gebaseerd op de traditionele zeepstapels uit Nablus. In deze stad wordt al duizenden jaren op ambachtelijke wijze olijfoliezeep gemaakt. Yusef snijdt met de hand de kleiblokken net zoals dat vroeger gebeurde met de zeepblokken in Nablus. Daarnaast maakt ze ook zeepvormen uit transparant glas. Zo is deze toren opgebouwd uit twee materialen, glas en keramiek, die verwijzen naar dorpen die nog bestaan (ondoorzichtig keramiek) en dorpen die door verwoesting zijn verdwenen (doorzichtig glas). De toren verwijst daarmee naar plaatsen die niet meer bestaan en het risico lopen uit het collectieve geheugen te verdwijnen. Het werk roept vragen op over verlies, herinnering en het recht op een plek om te wonen, te leven en op te groeien.

Cocreatiesessie met Susanne Khalil Yusef, foto Ahmad Kellia, Photos Master studio, 2026

Samenwerking met Palestijnse gemeenschap in Schiedam en Vlaardingen
Een ander nieuw werk van Yusef bestaat uit een sokkel, bekleed met geglazuurde tegels, die wordt gedragen door bronzen Handala’s. Een Handala is een Palestijns stripfiguur van tekenaar Naji al Ali: hij tekende een tienjarig kind dat met zijn handen op de rug staat en symbool is geworden voor hoop, verzet en het verlangen naar een toekomst.

De tegels zijn gemaakt tijdens de co-creatiesessies met de Palestijnse gemeenschap in Schiedam en Vlaardingen. Sommige deelnemers zijn al drie generaties weg uit Palestina, anderen kwamen pas recent naar Nederland. Door samen te werken aan de tegels ontstond een vorm van verbondenheid en saamhorigheid rondom een verborgen pijn. Tijdens de sessies mocht deze pijn gedeeld worden en juist zichtbaar zijn.

De deelnemers maakten in de sessies onder meer een tijdlijn met verschillende objecten. Elk voorwerp was een fysieke herinnering aan hun thuis in Palestina. De gesprekken gingen ook over wat wordt herinnerd en wat juist dreigt te worden vergeten. Deze nieuwe installatie van Yusef vormt zo een tastbare verbeelding van een collectief geheugen.

De samenwerking met de Palestijnse gemeenschap sluit aan bij de geschiedenis van de regio. In 1963 kwamen vijftig mannen uit de Palestijnse stad Nablus naar Vlaardingen om tijdelijk te werken in de Romi-margarinefabriek. Toen in 1967 de Zesdaagse Oorlog uitbrak, konden zij niet meer naar huis. Nadat zij hun gezinnen naar Nederland hadden gehaald, ontstond een Palestijnse gemeenschap in Vlaardingen en omgeving die momenteel de grootste Palestijnse gemeenschap is in Nederland.

Herinneringen in textiel
Ook in twee nieuwe wandkleden, die Yusef produceert in het TextielLab in Tilburg, speelt de Handala een rol. Deze werken zijn gebaseerd op een graffiti-muurschildering die zij maakte samen met Palestijnse vrienden, waarin een proces van heling en samenkomen centraal stond. Wat wordt vergeten en welke verhalen blijven bestaan? Een wandkleed ontstaat langzaam en vraagt geduld en precisie. Het ontwerp wordt eerst omgezet in een patroon dat vervolgens in de weefmachine draad voor draad wordt opgebouwd. Die traagheid past bij de tentoonstelling, waarin Yusef nadrukkelijk ruimte wil bieden voor verstilling en reflectie.

Susanne Khalil Yusef, We want to live, 2021, neon, 60 cm x 400 cm, Collectie Stedelijk Museum Schiedam, aankoop met steun van Mondriaan Fonds, foto Aad Hoogendoorn

Aankoop kunstwerk ‘Wij willen leven’
Op 10 oktober 2023 verwierf Stedelijk Museum Schiedam بدنا نعيش (We want to live) van Yusef voor de collectie. Dit werk bestaat uit Arabische letters die in glas zijn geblazen naar het handschrift van een vriend van de kunstenaar in Gaza. De woorden betekenen ‘wij willen leven’ – een uitspraak die Yusef en haar vrienden vaak gebruikten wanneer zij spraken over het geweld en onrecht dat Palestijnen al decennialang treft. Met de aankoop sprak het museum zich uit tegen het immense leed in Palestina. Het werk hangt sindsdien in het trappenhuis van het museum en is, drie jaar later, helaas nog altijd actueel.

Ook te bezoeken: Denken aan thuis in Museum Vlaardingen
​Gelijktijdig met I remember the key in Stedelijk Museum Schiedam is in Museum Vlaardingen de tentoonstelling Denken aan thuis te zien. Beide tentoonstellingen zijn in nauwe samenwerking met de Palestijnse gemeenschap in deze regio ontwikkeld. De twee musea liggen bij elkaar in de buurt. Beide tentoonstellingen kunnen tijdens een bezoek worden gecombineerd.

Deze tentoonstelling maakt deel uit van ArtBase, een pilotprogramma waarin onderzocht wordt hoe beeldende kunst van betekenis kan zijn in de regio. ArtBase wordt mogelijk gemaakt door het Mondriaan Fonds.

Beeld bovenin: Susanne Khalil Yusef in haar atelier, foto Studio Another Day, 2026